Еркин Қарақалпақстан Вести Каракалпакстана 19:44:46, 25.08.2019
Хош келипсиз! | RSS
Сайт мазмуны

Кириў усылы

«ӨЗБЕК МОДЕЛИ» — ЕЛИМИЗ РАЎАЖЛАНЫЎЫНЫҢ БЕККЕМ ТИЙКАРЫ

Бүгинги күнде экономиканың барлық салаларында ерисилип атырған жетискенликлеримиздиң тийкарында мәмлекетимиздиң өзине тән раўажланыў жолы — «өзбек модели» жатырғанлығын пүткил дүнья жәми­йетшилиги тән алмақта. Биз бундай жетискенликлерге аңсатлық пенен ериспегенимизди ҳәм оның негизинде қандай қыйыншылықлар болғанлығын естен шығармаўымыз керек. Жақын өтмишимизге нәзер тасласақ, өткен әсирдиң 80-жылларының ақырларына келип мәмлекетимизде экономикалық жағдай кескин түс алған еди. Өндирис көлеминиң қысқарыўы, жумыссызлықтың артып барыўы, әсиресе, кескин демографиялық жағдайда жасап атырған Өзбекистан хал­қының турмыс жағдайына аўыр тәсир көрсетти.

Бул ҳаққында Биринши Президентимиз И.Кәримов «Өзбекис­тан ғәрезсизликке ерисиў босағасында» атлы мийнетинде: «Өзбекистан жан басына салыстырғанда жалпы ишки өним ислеп шығарыў бойынша мәмлекетте 12-орынды ийелеп турыпты, халықтың жан басына миллий дәрамат ислеп шығарыў бо­йынша аўқамдағы орташа дәрежеден еки есе төмен» деп сол дәўирдеги аўыр жағдайды көрсетеди. 90-жылларға келип жалпы ишки өним ислеп шығарыўда санаат тараўларының үлеси 17,7 процент, ал, аўыл хожалығының үлеси болса 33 проценттен асламырақ болды. Буның тийкар­ғы себеплеринен бири, бурын­ғы аўқамда Өзбекистан экономикасы бир тәреплеме раўажлан­ған, яғный, пахта жетистириўгеқәнигелескен еди. Биз бурын­ғы аўқамға пахта талшығының 60 проценттен асламын жетистирип беретуғын едик. Усындай көрсеткиш пенен республика халқының жан басына туўры келетуғын пахтадан тоқылған гезлемелер муғдары 238 кв.метрди қураўы зәрүр еди. Ал, ҳақыйқатында болса, бул көрсеткиш 25 кв.м.ге  ғана тең болған. Бундай жағдайды келтирип шығарған тийкарғы себеп бөлистириўдиң орайластырылғанлығы еди. Өзбекистанға сырттан келтирилген өнимниң 90 процентке жақынын санаат өнимлери қурады. Келтирилген санаат өнимлериниң қурамында тийкарғы орынды машина ислеп шығарыў ҳәм металлға ислеў бериў (27,7 процент), жеңил санаат (22,7 процент) ҳәм азық-аўқат (15,2 процент) санаатлары ийелеген. Тутыныў товарлары бойынша сырт­тан товар киргизиў сыртқа товар шығарыўға қарағанда 3 есе артық болған. Экономиканың сиясат ҳәм идеологияға бойсындырылыўы Өзбекистанның бурынғы аўқам республикаларына ғәрезлилигин және де күшейтти. Өзбекистанда заман талапларына жуўап беретуғын санаат әсбап-үскенелерин, машина қурылысы тараўы өнимлерин ислеп шығарыўдың жолға қо­йылмағанлығы, бар болған санаат кәрханаларының да ярым фабрикатлар ислеп шығарыў бас­қышында тоқтап қалыўы ямаса ресурсларды шеттен келтириўге қаратылғанлығы бул процессти еле де күшейтти. Биз өзимизде ләблеби жетистириў имканиятына, шексиз фосфорит кәнлерине ийе бола турып шырпы өнимлерин де шеттен алып келиўге мәжбүр едик. Өзбекистан халқы орташа есапта гөш, сүт ҳәм сүт өнимлерин, мәйек,қант, балық, маргаринлерди тутыныў көлеми бойынша да улыўма аўқам мәмлекетлери халқына салыстырғанда 2 есе төмен болды. Айына орташа есапта 75 сумнан кем дәрамат алатуғын халықтың үлеси СССРда 12 проценттен сәл көбирек болса, бизиң республикамызда 45 процент еди. Егер республикада аўыл хожалығы мийнеткешлериниң хызмет ҳақысы санаат мийнеткешлериниң хызмет ҳақысына салыстырғанда әдеўир төмен екенлигин, халықтың 60 про­цент­тен асламы аўылларда жасайтуғынлығын есапқа алатуғын болсақ, сол жылларда халықтың көпшилик бөлегиниң турмыс дәрежеси пәс екенлигин билиўимизге болады. Буның себеплеринен бири — аўылда жасаўшы 240 мың шаңарақ жеке жәрдемши хожалығына ийе емес еди. Себеби, жеке жәрдемши хожалықлар ушын ажыратылған майданлар улыўма сүрилетуғын жерлердиң 5 проценттен де аз муғдарын қурайтуғын еди. Бурынғы аўқамда жан басына 67 килограммнан гөш өнимлерин тутынған бир жағдайда Өзбекистанда ол 31 килограммды ғана қурады. Халықтың жан басына 64,4 килограмм мийўе жетистирилген бир дәўирде оның тутыныўы аўқам бо­йынша 41,0 килограммға, Өзбекистанда болса 27,0 килограммға тең болған. Бурынғы аўқам дәўиринде пахта монополиясының ҳәўиж алыўы нәтийжесинде халық хожалығы пүткиллей төменлеп, жумыссызлық көбейген, халық дәраматлары ҳәм турмыс дәрежесиниң пәсейиўи, кәмбағаллық, аналар ҳәм балалар өлимшилиги күшейген, экологиялық жағдай жүдәқәтерли түс алған дәўир еди.

Мәмлекетимиз қысқа дәўир ишинде усындай аўыр жағдайды жеңип, санааты раўажланған индустриал мәмлекетке айланды. Ҳәзирги ўақытта республика экономикасында санааттың үлеси 34 процентке, экспорт қурамында таяр өнимлер үлеси 70 проценттен асламын қурап атырғаны буның айқын мысалы есапланады. Әлбетте, бул жетискенликлердиң негизинде дүнья мәмлекетлери тән алып атырған раўажланыўдың «өзбек модели» турады. Шерек әсир мәмлекет тарийхы ушын үлкен дәўир емес. Бирақ, соған қарамастан Биринши Президентимиз И.Кәримов тийкар салған 5 принцип тийкарында әдил сиясаттың алып барылыўы қысқа ўақыт ишинде экономиканың нефть ҳәм нефть-газ химиясы, автомобиль санааты, заманагөй қурылыс материаллары санааты, электроника, фармацевтика ҳәм сол сыяқлы жоқары технологияларға тийкарланған тараўлардың раўажланыўына тийкар жаратып берди.

Ғәрезсизлик жылларында мәмлекетимиз экономикасы 5,5 есе, халықтың реал дәраматлары жан басына есаплағанда дерлик 9 есе артты. Бул көрсеткишке ерисиў ушын өткен дәўир аралығында экономикамызға 190 миллиард доллар көлеминде инвестициялар, соның ишинде 65 миллиард доллардан аслам шет ел инвестициялары жумсалды. Бүгинги күнде ең заманагөй ҳәм ири санаат объектлери ­ Сүргил кәни негизиндеқуны 4 миллиард доллардан аслам болған Үстирт газ-химия комплекси, «Дженерал моторс» компаниясы менен бирликте автомобиль двигательлери ислеп шығарылып атырғанлығы, «МАН» ком­пания­сы қатнасында Самарқанд ўәлаятында жүк автомобильлери ҳәм автобуслар ислеп шығаратуғын жаңа комплекс қурылғанлығы, Японияның «Isuzu» компаниясы менен биргеликте автобуслар, «Хорезм автомобиль ислеп шығарыў бирлеспеси» жуўапкершилиги шекленген жәмийети базасында «Дамас» ҳәм «Орландо» жеңил автомобильлери ислеп шығарылып атырғанлығы мақтаныш етиўге арзыйтуғын жетискенликлеримиз есапланады. Экономиканың ҳәр қыйлы салаларында бундай көплеген жетискенликлерди айтыўға болады. Бир ғана тәлим тараўын алатуғын болса, заманагөй билимлерди пуқта ийелеген қәнигелерди таярлаў, тәлим дәрежесин және де жетилистириў ҳәм оның сапасын арттырыў, билимлендириў мәкемелериниң материаллық-техникалық базасын беккемлеў бойынша итибар­ға ылайық ислер әмелге асырылды. 1990-жылда мәмлекет бюджетиниң 17,9 проценти билимлендириў тараўын раўажландырыў ҳәм реформалаўға жумсалған болса, ҳәзир бул көрсеткиш 34,2 процентке артып, мәмлекетимиз жыллық жалпы ишки өнимниң 10-12 процентин қурап атырғанлығы буның айқын дәлили болып есапланады. Жәҳән интеллектуал мүлк шөлкеми ҳәм жетекши халықаралық бизнес мектеплериниң бири — «INSEAD» тәрепинен 2012-жылда инсан капиталының раўажланыў дәрежеси бойынша өткерилген изертлеўлер нәтийжесине көре Өзбекистан 141 мәмлекет арасында 53-орында, тәлим системасын раўажландырыў дәрежеси, соның ишинде тәлим мақсетлери ушын ажыратылатуғын қаржылар бо­йынша дүньяда 5-орынды, ал, тәлим инновациясы бойынша болса дүнья еллери арасында 2-орынды ийелейди.

Ғәрезсизлик жылларында тийкар салынған жаңа өзбек тәлим моделиниң нәтийжесинде мәмлекетимизде 9779 улыўма билим бериў мектеплери, 300 ден аслам музыка мектеплери, 1554 орта арнаўлы кәсиплик билимлендириў мәкемелери, 230 мыңнан аслам студент тәлим алатуғын 59 жоқары оқыў орынлары, Европа ҳәм Азияның жетекши оқыў орынларының 7 филиаллары хызмет көрсетпекте. Биринши Президентимиз журтымыз келешеги болған жасларымызға исеним менен «Перзентлеримиз бизден де көре күшли, билимли, дана ҳәм әлбетте бахытлы болыўы шәрт!» дегенде заман талапларына жуўап беретуғын, ҳәр тәреплеме раўажланған, билимли ҳәм озық ойлы, саламат әўладты тәрбиялап камалға келтириўди нәзерде тутады. Елимизде халықтың саламатлығын беккемлеўдиң әҳмийетли ҳәм нәтийжели факторы болған дене тәрбиясы ҳәм спортты раўажландырыўға да айрықша итибар қаратылмақта. Буның ай­қын дәлили сыпатында 2016-жыл 5-21-август аралығында Бразилияның Рио-де Жанейро қаласында өткерилген ХХХI жазғы Олимпиада ойынларында дүньяның 206 мәмлекети арасында 4 алтын, 2 гүмис, 7 қола медалын қолға киргизип 21-орынды, Азия мәмлекетлери арасында 4, ҒМДА еллери арасында 2, Орайлық Азия мәмлекетлери арасында болса 1-орынды ийелеўи жас мәмлекетимиз ушын ең уллы жетискенликлердиң бири есапланады.

Жуўмақлап айтқанда, дүньяны таң қалдырып атырған раўажланыўдың «өзбек модели» буннан да жоқары жетискенликлерди қолға киргизетуғынлығы ҳәм мәмлекетимизди дүньяның раўажланған еллери қатарына алып шығатуғынлығы сөзсиз.

Б.ЕРЕЖЕПОВА, Г.ПИРНИЯЗОВА,

Бердақ атындағы Қарақалпақ мәмлекетлик университети оқытыўшылары.

Излеў

Көп оқылған мақалалар

Сыбайлас сайтлар

Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңеси ҳәм Министрлер Кеңесиниң газеталары.
Қарақалпақстан баспасөз ҳәм хабар агентлигинде 2007-жыл 7-февральда дизимге алынған. Гүўалық № 01-001
Developed by TUIT NF