Еркин Қарақалпақстан Вести Каракалпакстана 20:47:28, 18.10.2019
Хош келипсиз! | RSS
Сайт мазмуны

Кириў усылы

ҚАРАҚАЛПАҚСТАНДА САЛЫ СЕЛЕКЦИЯСЫНЫҢ ЖЕТИСКЕНЛИКЛЕРИ   ҲӘМ  МАШҚАЛАЛАРЫ

Салы дүньяның  көпшилик еллеринде егиледи. Соның ишинде  бизиң мәмлекетимизде  ең баҳалы азық-аўқат  егини есапланады. Гүриштиң адам организимине  сиңиўшилиги 95.9 процентке, ал, қуўатлылығы болса 3590 калорияға  тең. Оның қурамында фосфор, марганец, цинк, калий, кальций сыяқлы микроэлементлер ҳәм минераллар болып, В топарына тийисли Е, РР витаминлерине бай.  Илимпазлардың дәлиллеўлерине қарағанда, адам организимине басқа азық-аўқатлар менен кирген зәҳәрли бирикпелерди сорып алыў қәсийетине ийе. Статистикалық мағлыўматларға қарағанда, мәмлекетимимизде гүриштен пайдаланыў жан басына бир жылда 30 килограмм­ды қураған.

Аймағымыздағы салыгершиликтиң раўажланыўына  тийкарғы тосқынлық етиўши фактор суўдың там-тарыслығы, оның дәрьямыздан салыны егип тәрбиялаў дәўиринде бир тегис муғдарда жетип келмеўи ҳәм экологиялық шараятымыздың бираз қыйынласыўы себепли болып, салыны жетистириўде машқалалар туўдырмақта. Бизлер де салыны суўғарыў ушын сорт өзгешелигине ҳәм вегетациялық дәўирине байланыслы 20-24 мың метр куб суў сарпланады. Бул көрсеткиш Қытай ҳәм Японияда 6-8 мың метр кубтан аспайды. Бундай үлкен  көлемде суў талап етиўин есапқа алып, салының ҳәзирги  күнде егислик майданын анықлаў ҳәм жайластырыў мәселеси бойынша илимпазлар ҳәм әмелиятшылар ортасында елеге шекем бир шешимге келинбегенлиги мәлим. Буның менен есапласыўдың ҳеш илажы жоқ деп ойлаймыз. Егилип атырған тийкарғы егинликлердиң (ғаўаша, бийдай, салы) оптимал егислик майданларын анықлаў керек. Биринши гезекте салыны инженерлик типтеги мелиоратив жақтан жойбар талапларына  сәйкесленип, жақсы таярланған салыгершилик сис­темаларына  сорттың  биологиялық  қәсийетлерин ҳәм  топырақ-ықлым жағдайынан келип шығып  жайластырылыўы керек. Усы тийкарда келешекте салының жүдә тез писер сортларына болған талап жоқары болып  қалмақта. Бизлер салы сортларын жаратыў даўамында  топырақ-ықлым ҳәм дийқаншылық мәдениятын есап­қа алып, өзгеше усылды қоллап, пайдалы хожалық белгилери ҳәм қәсийетлери жоқары болған таңлаўдың сорт сынаўда үйренилип атырған өнимдарлы үлгилерди, топырақтың шорланыўына, нәл алыў дәўиринде төмен температураға, терең суў қатламынан (20 cм) көгерип шығыў қәбилетин ҳәм үлкемизде кең тар­қалған пирикуляриоз (салының ақлап кетиў) кеселигине шыдамлылығы бойынша үйренип, таңлап ажыратып алынады. Ең жақсы қәсийетлерге ийе болған, унамсыз көрсеткишлери аз, өним сапасы ҳәм зүрәәтлилиги жоқары болған сортларды шағы­лыстырыў процесинде ата-аналық жупларын таңлаўда пайдаланып, қоспақ популяциялар жаратып, екинши-үшинши әўладтан (Ғ2, Ғ3) баслап таңлаў ҳәм баҳалаў жумыслары алып барылды. Усы тақылетте, методикаға тийкарланып, өндиристиң сортқа болған талабын қанаатландырыў мақсетинде Қарақалпақстанда салы селекциясы жумыслары системалы түрде үзликсиз 50 жылдан аслам ўақыт даўам етип келмекте. Республикамызда жетекши селекционерлер тәрепинен салының «Нөкис-2», «Гулзар» «Жайҳун», «Cанам» ҳәм «Нөкис-70» сортлары жаратылып, аймағымызда егиў ушын районластырып, мәмлекетлик  реестрге киргизилген. Жүдә ерте писер «Гүлистан» сорты  мәмлекетлик сынаў комиссиясына 2014-жылы тапсырылып, нәтийжели сыналмақта. Бул сортлардың тийкарғы өзгешелиги — ерте писерлиги болып, ҳәр қыйлы қолайсыз жағдайларда ҳәм сапалы өним топлаўы менен ажыралып турады. Салының жаңадан жаратылған сорт­ларын өндириске енгизиў нәтийжесинде ҳеш қандай қосымша қәрежет жумсалмастан, зүрәәтлиликти 20-25 процентке жоқарылатыўға мүмкиншилик береди. Раўажланған мәмлекетлерде зүрәәтлиликтиң 50 проценти селекция ҳәм туқымгершилиги есабынан болса, ал, қалған 50 проценти қолланылатуғын агротехнологияға ҳәм жумыс­ты шөлкемлестириў мәселелерине туўра келеди.

Бизлер  тәрепимизден  жаратылған  салының «Санам» ҳәм «Гүлистан»   сорт­ларынан өндиристе гүзлик бийдайдан алдын ямаса ке­йин қайталаныўшы егин сыпатына жайластырыўға олардың вегетация дәўири қысқалығы (90-95 күн) мүмкиншилик жаратады ҳәм де атыздан еки өним жетистириўге имканият туўдырады. Бул сортлардың өндирис  жағдайында 60-65 центнер сапалы өним топлаў мүмкиншилигине ийе  болып, жыл даўамында суўғарыўға сарпланатуғын суўдың  нормасын 20-25 процентке шекем кемейтип, пестецид ҳәм гербицидлерден пайдаланыўды азайтыў арқалы Арал бассейнинде экологиялық жағдайды жақсылаўға өз үлесин қосады деп есаплаймыз.

Республикамызда салыгершиликти раўажландырыў салының егислик майданларын кеңейтиў арқалы емес, ал, салының аймағымыздың қолайсыз жағдайларына бе­йимлескен, жоқары зүрәәт топлайтуғын сорттың биологиялық өзгешеликлерин есапқа алып жетистириўде Өзбекистан Республикасы Президентиниң «201-2017-жыллар дәўиринде суўғарылатуғын жерлердиң мелиоративлик жағдайын және де жақсылаў ҳәм суў ресурсларын ақылға муўапық нәтийжели илимий тийкарда пайдаланыў илажлары ҳаққында»ғы қарарынан келип шығып, салы  зүрәәтлилиги ғәрезсизлик жылларында 60-65 центнерге жеткерилди. Сортлардың туқымгершилиги жақсы жол­ға қойылып ҳәм жоқары дәрежеде шөлкем­лестириў нәтийжесинде салы зүрәәтлилигин  және де 15-20 процентке жоқарылатыўға болады. Селекционерлер өз гезегинде аймағымыздың қолайсыз жағдайларына бейимлесиўшилик қәсийети жоқары бол­ған, жүдә ерте писер  ҳәм өнимдарлы, өним сапасы жоқары зүрәәтли сортларын жаратыў ҳәм өндириске енгизиў үстинде жумыс алып барыўда өз билим ҳәм тәжрийбелерин толық иске салады.

У.АБЫЛЛАЕВ.

Қарақалпақстан Республикасына хызмет көрсеткен  ойлап  табыўшы ҳәм  рационализатор, аўыл хожалығы  илимлери кандидаты.

Излеў

Көп оқылған мақалалар

Сыбайлас сайтлар

Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңеси ҳәм Министрлер Кеңесиниң газеталары.
Қарақалпақстан баспасөз ҳәм хабар агентлигинде 2007-жыл 7-февральда дизимге алынған. Гүўалық № 01-001
Developed by TUIT NF