Еркин Қарақалпақстан Вести Каракалпакстана 16:42:34, 23.02.2020
Хош келипсиз! | RSS
Сайт мазмуны

Кириў усылы

ЭНЕРГИЯНЫ ҮНЕМЛЕЎ ЕЛИМИЗДИҢ ЭНЕРГЕТИКАЛЫҚ ҚУЎАТЫН КҮШЕЙТЕДИ

Көпшиликке мәлим, дүнья жүзи халқы күн са­йын өсип бармақта. Соңғы мағлыўматлар бойынша ҳәзир жер шары халқының саны 6,27 миллиард адамға жеткен ҳәм ҳәр жылы орташа 80 миллионға көбеймекте. Соннан хожалық сфераларында жумыс ислеўге жарамлы адамлардың үлеси айырым дереклерге қарағанда 36,7-42,5 процентти қурайды. Солай етип, дүнья халқының өсип көбейиўи бир тәрептен қосымша жумыс орнын талап етсе, екиншиден, тутыныў өнимлерине ҳәм энергияға деген мүтәжликти арттырмақта.

Келешекте глобал экономика тараўларында қуяш ҳәм самал энергиясынан интенсив пайдаланған жағдайда жер шары халқының жасаў шараяты және де жақсы тәрепке өзгеретуғынының гүўасы боламыз. Сонлықтан, жәҳәнниң ресурс потенциалынан глобал экономика тараўларында ХХI әсир хартиясы талапларына сәйкес инновациялық технология тийкарында пайдаланыў заманымыздың баслы ўазыйпасы.

Илимпазлардың пикиринше, бүгинги күнде энергияның келешегине еки түрли көзқарас бар.

Бириншиси, раўажлан­ған еллердиң технологиясын өндириске енгизиў болса, екиншиси, өндиристиң өсетуғынын мойынлап, биз энергияны өндириў менен биргеликте оны тутыныўды экологиялық тәрептен қараўымыз керек. Егер жағдай усылай болса, энергияны берекетсиз өндириў емес, оны мейлинше утымлы пайдаланатуғын жолын қарастыратуғын ўақыт келди. Сонлықтан, адамзат қыйын еки түйинниң ортасында тур. Бир тәрептен инсаният энергиясыз өзиниң матер­иаллық жағдайын жақсылай алмайды, екинши тәрептен, жағдай усылайынша даўам ете берсе қоршаған орталыққа қәўип туўдыратуғыны анық. Адамзат ушын ең қәтерлиси усы. Деген менен, байып, раўажланып кеткен еллер нефть, газди көп пайдаланып, қоршаған орталықты, тәбиятты бүлдирип  атыр десек те, энергияны тежеп, үнемли пайдаланып атырғанлар да солар. Мәселен, Дания мәмлекети 1973-жылда локаль қазанхана­ларға қарағанда, орайластырылған қазанханадан жыллылық энергиясын ислеп, тутыныўшыларды тәмийинлеў бойынша ең жоқары жетискенликке ерискен.

Ал, Германияда болса, усындай усыл менен 40 процентке дейин ыссылық энергиясын үнемлейди. АҚШта да көп қабатлы турақ жайларда ыссылық энергиясын үнемлеў бойынша жетискенликлерге ерискен. Атап айтқанда, Нью-Йорк қаласында 7 жыл ишинде дүзилген бағдарлама бойынша 300 миллион литр мазут үнемленип, 22 мың дана бир қабатлы әйнеклердиң көзлерин еки қабатлы көзлерге алмастырыў нәтийжесинде ыссылық энергияны 14-16 процентке үнемледи. Трептон қаласында үш қабатлы 6 турақ жайға ЭЕМ үскенелерин орнатыў ҳәм автоматикалық басқарыў нәтийжесинде ҳәр бир 15 минуттан алынған мағлыўмат бойынша ҳәм сыртқы ҳаўаға байланыслы, ҳәр бир сутка даўамындағы қыздырыў қазанларына, насосларға берилетуғын жүклемелерди көбейтиў ҳәм азайтыў ислери алып барыл­ған. Усының нәтийжесинде суйық жанылғы еки есеге қысқартылып, автоматикалық үскенелерди орнатыў қәрежети 40 мың доллар сарп­ланған ҳәм бир жылда 55 мың доллар қаржы үнем­ленген ямаса бир жылға жетпей кеткен шығын қапланған.

Өзбекистан тәбийғый газ ислеп шығарыў бойынша дүньяда 8-орында турады. Барлық анықланған газ муғдары 2,44 триллион метр/куб. болып, соның ишинде 1,89 триллион метр/куб. қоспасы жоқ таза газ. 600 миллион баррель нефть, 191 миллион метр/куб нефть гази бар. 4,4 миллиард тонна көмир қорына ийе.

Суў энерго-ресурслары (гидроэлектростанция) !миўдәрья ҳәм Сырдәрьяда 30 СЭС (суў электр стан­циялары) бар, қуўатлылығы 1684 мВт/саатына жыллық 6,4 миллион кВт электроэнергия шығарады ҳәм ҳәзирги ўақытта заман талабына ылайық жаңа детандер-генаратор агрегаты, газ-қубыр қурылмасы қурылмақта.

Өзбекистанда қайта тикленетуғын энергия ресурсларынан пайдаланыў тараўында илимий ҳәм экспериментал тәжирийбелер алып барыў бойынша бай ис- тәжирийбе топланған. Республикамызда Орайлық Азиядағы бирден-бир илимий экспериментал орай — Илимлер академиясының «Физика-Қуяш» илимий ислеп шығарыў бирлеспеси дүзилген болып, оның тәжирийбе нәтийжелери тән алынбақта.

Өзбекистан Республикасы Министрлер Кабинетиниң 2009-жылы 31-декабрьдеги қарары бойынша 2010-2020-жылларда ыссылық энергиясы менен тәмийинлеў системасын реформалаў концепциясын орынлаў бойынша жумыслар жүргизилмекте. Концепцияның тийкарғы мақсети — энергияны үнемли пайдаланыў, ҳәзирги заман талабына жуўап беретуғын ысытыў қазанларын қурыў, тутыныўшыларды сапалы ҳәм үнемли ыссылық энергиясы менен тәмийинлеў ҳәм тутыныўшылардың өзлеринде ыссылық жоғалыўының алдын алыў болып есапланады. Бул жумысларды әмелге асырыў ушын ҳәзирги ўақытта экономикалық тал­қылаў жүргизилип, бүгинги қазанхана, ыссылық тармақларының аўҳалы бойынша жойбар алды жумыслары исленди ҳәм жойбарлаў уйымларының қатнасыўы менен оның қоршаған орталыққа тәсир дәрежеси анықланып, мәмлекетлик тәбиятты қорғаў комитети менен келисилмекте.

Жуўмақластырып айт­қанда, елимизде жасап атыр­ған ҳәр бир инсан тәбияттың берген бийбаҳа тәбий­ғый ресурсларын утымлы, ақылға уғрас пайдаланса, келешекте аймақларда жаңа жумыс орынларын ашыў, хызметлердиң өзине түсер баҳасын азайтыў ҳәм ?атанымыздың экономикасын беккемлеўге өзиниң  үлесин қосқан болар еди.

Н.БӨКСЕБАЕВ,

«Коммуналлық ыссылық орайы» акционерлик жәмийети баслығы.

Излеў

Көп оқылған мақалалар

Сыбайлас сайтлар

Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңеси ҳәм Министрлер Кеңесиниң газеталары.
Қарақалпақстан баспасөз ҳәм хабар агентлигинде 2007-жыл 7-февральда дизимге алынған. Гүўалық № 01-001
Developed by TUIT NF