Еркин Қарақалпақстан Вести Каракалпакстана 16:39:55, 23.02.2020
Хош келипсиз! | RSS
Сайт мазмуны

Кириў усылы

ХАЛҚЫМЫЗДА ӨНЕР КӨП

Қарақалпақстан Республикасы Мәденият ҳәм спорт ислери министрлиги Халық дөретиўшилиги ҳәм мәдений-ағартыў жумыслары Республика илимий-методикалық орайында Өзбекистан Республикасы Министрлер Кабинетиниң 2010-жыл  7-октябрьдеги «2010-2020-жылларда материаллық емес мәдений мийрас объектлерин қорғаў, сақлаў, үгит-нәсиятлаў ҳәм олардан пайдаланыў бо­йынша Мәмлекетлик бағдарлама»сын тас­тыйықлаў  ҳаққындағы»ғы қарарының 7-бәнтине тийкар бир­қанша ислер әмелге асырылмақта. Материаллық емес мәдений мийрас объект­лерин излеп табыў, оларды кең жәмийтшиликке үгит-нәсиятлаў, бул объектлерди сақлап, келешек әўладларға сап ҳалында жеткериў орайдың шәртли ўазыйпасына айланған.

Қарар талапларын орынлаў бойынша орай тәрепинен Қарақалпақстан Республикасының миллий ҳәм аймақлық дизими ислеп шығылды. Аймақлық дизим бойынша 5 жөнелис, 66 объект белгиленди. Бул қарардың орынланыўы бо­йынша эксперт­лер топары дүзилип, бир қанша жумыслар әмелге асырылды, экспедициялар шөлкемлестирилди.

Экспедиция барысында Кегейли районы аймағындағы «Ақтуба», «Хожа» аўылларында материаллық емес мәдений мийрас объект­лерин өзинде сақлаўшы ҳәм жеткериўшилерди излеп таптық. Аўыл турғынлары Қазақбаева Амангүл, Тәңирбергенова Гүлистан, Муратова Румия атлы үлкен жастағы кемпир апаларымыз бенен сәўбетте болып,  үрп-әдет, салт-дәстүрлеримиз ҳаққында мағлыўмат топлаў мақсетинде  көплеген сораўларымызға жуўаплар алдық. Жасы үлкен апаларымыз бизлерге өзлериниң билген ҳәм аўылдағы жас қыз-келиншеклерге үйретип жүрген дәстүрлерин айтып берди. Солардың ишинде нәресте туўыл­ғаннан баслап қырық күнлик дузға салыў, бесикке бөлеў, ана ҳәййиўин айтыў сырларын, ҳәййиў арқалы ана ҳәм бала арасындағы  меҳирдиң қәлиплесиўиниң әҳмийети ҳаққында бир­қанша жаңа түсиниклерге ийе болдық.  Сондай-ақ, көпшилик адамлар «Ақтуба» фольклор жәмәәтиниң «Наўрыз» байрамы салтанатларында, байрам кешелерине қатнасып жүргенин айтты.  «Ақтуба» фольклор жәмәәтиниң репер­туарын көргенимизде, «Бесик жыры» композициясы бар екенлигин билип,  бул композицияны тамашалағанымызда жәмәәттиң миллий үрп-әдет ҳәм дәстүрлеримизди сап ҳалында халыққа жеткерип берип атыр­ғанының гүўасы болдық. Себеби, умытылып кетиў қәўипи бар материаллық емес мәдений мийрасларымызды сақлаўда аймақлардағы мәденият ҳәм халықтың дем алыў орайлары, онда жумыс алып барып атырған фольклор жәмәәтлери, олар сахналастырып атыр­ған миллий композицияларымыз әҳмийетли орын тутады. Сонлықтан, жумысшы топарымыз ҳәм Қарақалпақстан телевидениесиниң дөретиўши топары менен биргеликте материаллық емес мәдений мийрас объектлерин сақлаў ҳәм олардан пайдаланыў, келешек әўладқа сап ҳалында жеткерип берилиўин тәми­йинлеў мақсетинде үгит-нәсият жумысларын ғалаба хабар қураллары арқалы әмелге асырыў ушын «Қарақалпақстан» телеканалының «Мийрас» көрсетиўи сүўретке алынды. Бул көрсетиў Өзбе­кистан телевидениесиниң «Дияр» каналында бир ай даўамында эфирге берилди.

Тахтакөпир районы  «Қаратерең» АПЖ турғыны Мәмбеткаримова Шийрин апаның шаңарағына барғанымызда қара үй ишинде ақлығына ҳәййиў айтып отырғанлығының гүўасы болдық ҳәм бизлерге де айтып бериўин өтиниш еттик. Келини Бектемирова Гөззал да өз анасынан үйренген ҳәййиўди бизлерге айтып берди. Сол аўылды және аралап көргенимизде Ниязбеков Жолдасбек ҳәм Мәўленов Хожамурат  қарақалпақ халқының көркем аўызеки дөретпелеринде узақ әсирлерден киятырған бай мийрасларымыздың бири — термишлерди  айтып берди.

Қарақалпақ халқының өтмишинде (айырым жағдайларда ҳәзир де) бесик жыры үлгилери аналар менен қатар аталар тәрепинен де атқарылып, миллий тәрбиядағы бир пүтинликти қурағанлығын көремиз. Аналар «ҳәййиў» айтса, аталар «ғаң-ғаң» ямаса «ҳәңәңәй» деп жырлап, перзентиниң эстетикалық заўық алыўында теңдей үлес қосып келген. Аталар репертуарындағы бесик жыры үлгилери халық терминологиясында «термишлер» деген атама менен де жүргизилген.

Бизлер  қайтып кия­тырғанымызда «Атакөл» АПЖ аймағында дем алып отыр­ған қарияларға көзимиз түсти. Ҳал-аўҳал сорасыў барысында олар бул аўылда Қәллибекова Нурсулыў, Айтекеева Шийрин деген апалар қарақалпақ халқының миллий тағамларын жақсы билетуғынлығын айтып өтти. Нурсулыў ападан сөк таярлаў, сүзбе қайнатыў усылларын көргенимизде сөкти таярлаў басқышының соншелли қурамалы екенлигин билмейди екенбиз.

Хожели районы Тақыя­тас жыллылық электростанциясының «Шуғла энерго» халық жәмәәтине де экспедиция шөлкемлес­тирилди. Экспедицияға халық жәмәәтиниң талант­лы қыз-жигитлери қатнас­ты.

Дәслеп сценарийде көрсетилгениндей, композициялар бағ ишинде алынды. Қара үй сыртында қошқарлар дүгиси, қоразлар урысы ҳәм палўанлар гүреси, «Бет ашар», соң қара үй ишинде «Қыз узатыў», «Қыз-жигитлер айтысы» дәстүрлери түсирилди. Барлық қатнасыўшылар миллий кийимлерде, әсиресе, узатылып атыр­ған қыздың көк көйлеги, киймешек, ҳәйкели, сәўкеле, белбеў, билезик, жегде, әребеги, бақсылардың лапызы, қыз-жигитлер атқарыўындағы миллий ойынлар сүўретке алынды.

Жуўмақлап айтқанда, республикамыз қала ҳәм ра­йонлары бойлап көплеген материаллық емес мәдений мийрас объектлерин, көркем-өнер ҳәм өнермент­шилик үлгилерин ушыратыўымызға болады.

Сәрбиназ  САПАРОВА,

Халық дөретиўшилиги ҳәм мәдений-ағартыў жумыслары Республикалық илимий-методикалық орайы бас қәнигеси.

СҮЎРЕТЛЕРДЕ: экс­педиция барысынан көринислер.

Излеў

Көп оқылған мақалалар

Сыбайлас сайтлар

Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңеси ҳәм Министрлер Кеңесиниң газеталары.
Қарақалпақстан баспасөз ҳәм хабар агентлигинде 2007-жыл 7-февральда дизимге алынған. Гүўалық № 01-001
Developed by TUIT NF