Еркин Қарақалпақстан Вести Каракалпакстана 16:13:57, 23.02.2020
Хош келипсиз! | RSS
Сайт мазмуны

Кириў усылы

ДЕФОЛИАЦИЯ  ӘҲМИЙЕТЛИ  ИЛАЖ

Өзбекистан Республикасы Президентиниң 2016-жыл 15-августтағы «2016-жылда ғаўаша дефолиациясын өткериў ис-илажлары ҳаққында»ғы қарарына муўапық ҳәм Қарақалпақстан Республикасы Минис­трлер Кеңесиниң қарары тийкарында республикамызда егилген 93500 гектар ғаўаша майданларының 76000 гектарына усы жылдың 1-10-сентябрь күнлери аралығында дефолиация жумысларын өткериў режелестирилген.

Дефолиантларды ислетиўде район ҳәкимлери тәрепинен берилген талапнамаларға тийкар 551,1 тонна «УзДЕФ» дефолианты менен 61237 гектар майданға ҳәм де 132,9 тонна «Супер-ХМД» дефолианты менен 14763 гектар майданға дефолиация өткериў режелестирилген болса, усы дефолиация жумысларын өткериўге жәми 119 отряд дүзилип, олар­ға 756 хызметкер бекитилди. Олардың ҳәммеси медициналық тексериўден өткерилип, арнаўлы кийим-кеншеклер менен тәмийинленди. Қатнасыўшы исшилерди мапаз даўамында сүт-қатық өнимлери менен тәмийинлеў мақсетинде кәрханалар менен шәртнамалар дүзилди, барлық исшилер техника қәўипсизлиги қағыйдалары менен таныстырылды.

Пахта өнимин жаўын-шашын күнлерине қалдырмай, тез ҳәм сапалы жыйнап-терип алыўда ғаўаша дефолиациясы үлкен әҳмийетке ийе. Өз ўақтында ҳәм сапалы өткерилген дефолиация ғаўаша жапырақларының толық төгилиўин тәмийинлейди. Сонлықтан, дефолиациядан алдын атыз шетлери, суўғарыў қарықлары сапалы етип тегисленеди. Атыз шетлери 8-10 метр кеңликте десикацияланады, ғаўаша түплери жыйнап алынады ҳәм атыз шетине шығарылады. Майданшалар техникалар жәрдеминде тегисленеди. Сонда ОВХ агрегатлары биртегис ислейди, ис өними ҳәм дефолиация сапасы артады.

Дефолиация дәўиринде топырақ ығаллылығы шекленген атыз ығаллылық сыйымлылығына салыстырғанда 60-65 процент болыўы лазым. Егер, топырақ ығаллығына салыстырғанда 60 проценттен төмен болса, өсимликтиң жапырағы ҳәм денесиндеги су­йықлық концентрациясы артады, дефолиантлардың өсимликке сиңиўи қыйынласады ҳәм пайдалылығы төменлейди. Егер топырақ ығаллығына салыстырғанда 70 проценттен артық болса, өсимликте концентрация пәсейип кетип, дефолиантлардың тәсири кеме­йеди. Ҳәр еки жағдайда да дефолиантлар өсимликке регулятор сыпатында тәсир етип, екилемши өсиўге алып келеди, ғореклердиң ашылыўы созылып, өним сапасы ҳәм салмағына кери тәсир етеди. Жүдә қурғақ топырақлы атызлар дефолиациядан 10-12 күн алдын жеңил суўғарылады.

Дефолиантлар пайдалылығын белгилеўши тийкарғы факторлардан бири — ҳаўа температурасы болып есапланады. ҳәр бир дефолиант өзиниң химиялық қәсийети ҳәм тәсир етиў механизмине қарай температураға ҳәр қыйлы дәрежеде талапшаң болады. Өсимликке жумсақ тәсир етиўши дефо­лиантлар ҳаўа температурасы 22-25 градус болғанда жақсы пайда береди. 22 градустан пәсейсе тәсири азаяды.

Дефолиацияның нәтийжеси оның мүддети ҳәм муғдарын дурыс белгилеўге тиккелей байланыслы. Дефолиация мүддети топырақ-ықлым шараятлары, ғаўаша сортларының биологиялық қәсийети ҳәм жетилискенлигине қарап таңланады. Бунда ғаўаша сортларының биологиялық қәсийетлерине өз алдына итибар бериў лазым. Себеби, ҳәр түрли ғаўаша сортларына дефолиант­лар түрлише тәсир етеди. Орта писер, жапырақ балдағы үлкен, қалың ҳәм жапырақлы ғаўаша сортлары дефолиантларға аз тәсиршең, тез писер, жапырақ көлеми киши ҳәм жуқа ғаўаша сортлары тәсиршең болады. Сол себепли бундай сортларға дефолиантлардың муғдарын азайтыў керек. Дефолиация пайдалылығына ғаўаша сортларының биологиялық жетилискенлиги де сезилерли дәрежеде тәсир көрсетеди. Орташа талшықлы ғаўаша сортларында 45-50 процент ғореклер ашылғанда өсимлик биоло­гиялық жақтан жетилген болып, пайдасы жоқарылайды. Ғореклериниң ашылыў дәрежесин анықлаў ушын ҳәр бир атыздың кеминде қ жеринен диагонал бойлап, 5 жерден конверт усылында 10 м2 майдан белгиленеди. Сол майданларда ҳақыйқый түп қалыңлығы, ҳәр бир түптеги жәми ғорек саны ҳәм соннан ашылған ғореклер саны анықланып, ғореклердиң орташа ашылыў дәрежеси есаплап шығарылады. Соған қарап усы атызлар ушын дефолиация мүддети ҳәм муғдары белгиленеди. Қос қатар егилген ҳәм түп қалыңлығы жоқары майданларда дефолиантлардың муғдарын 20-25 процентке көбейтиў керек.

Дефолиантлар нормасын регионның зоналары бойлап ықлым шараятына ҳәм ғаўаша сортларының морфологиялық қәсийетлерине қарап белгилеў оның пайдалылығын асырады. Республикада егилип атыр­ған «С-ғўғў», «Шымбай-5018», «Дослық-2», «Меҳнат», «Ибрат», «Омад»,   «С-9085», «Келажак» ғаўаша сортларында «УзДЕФ» дефолианты 6,0-7,ө л/га, «Супер-ХМД» дефолианты 6,5-8,0 л/га нормаларында ҳәм «Бухара-102» ғаўаша сорты егилген майданларға «Супер-ХМД» дефолианты 7,0-8,5 л/га нормасында (ҳаўа райына қарап) қолланыў усыныс етиледи.

Дефолиацияны өткериўде еритпени таярлаўшы орайласқан ҳәўизлер ямаса металл ыдыслар қурылыўы ҳәм олар қ бөлимнен ибарат болыўы керек. Биринши бөлимде таза суў ыдысы турады. Усы ыдыс ямаса ҳәўиз 4000-5000 литрлик сыйымлықта болып, оған еритпе таярлаў ушын алып келинген суў бир сутка даўамында тындырылады. Екинши бөлимде еритпе таярлайтуғын ҳәўиз ямаса ыдыс­та күнделикли керекли жумыс араласпасы таярланады. Үшинши бөлимде болса таяр еритпе сақланады. Еритпе таярлаў қурамалы процесс болып, ғаўашаның жағдайына қарап өз алдына таярланады.

Қәнигелер еритпе таярлаўдан алдын суўға қосылатуғын дефолиант муғдарын ислеўшилерге анықлап бериўлери керек. Еритпе таярлайтуғын ыдыста суў нормасын көрсетиўши белгилер болыўы шәрт. Дефолиант суўға араласқаннан кейин кеминде бир саат даўамында насослар жәрдеминде араластырылады. Таяр болған ҳәўизге насослар жәрдеминде толық тартып алынады ҳәм ўақты-ўақты араластырылып турылады.Таяр араласпа автомашина ямаса трактор тиркемелерине орнатылған цистерналарға салынып, ОВХ агрегатлары ислеп атырған атызларға алып барылады. Тиркеме цистерналарда ҳәм насос ямаса механикалық аралас­тыр­ғыш болыўы лазым, егер, керисинше жағдайда болса онда трубада шөкпе пайда болады.

Ғаўаша дефолиациясы илажларын жоқарыдағы усынысларға тийкарланып уйымластырып ҳәм қәўипсизлик қәделерин сақлап  сапалы өткерилсе 12-15 күн ишинде ғаўаша жапырақларының 85-90 процентиниң төгилиўи ҳәм ғореклериниң 90 процентке шекем ашылыўы тәмийинленип, биринши терим салмағының 15-20 процентке асырылыўына ерисиледи.

А.ҚАЛБАЕВ,

Қарақалпақстан Республикасы «Аўыл хожалық химия» аймақлық акционерлик жәмийетиниң бөлим баслығы.

Излеў

Көп оқылған мақалалар

Сыбайлас сайтлар

Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңеси ҳәм Министрлер Кеңесиниң газеталары.
Қарақалпақстан баспасөз ҳәм хабар агентлигинде 2007-жыл 7-февральда дизимге алынған. Гүўалық № 01-001
Developed by TUIT NF