Еркин Қарақалпақстан Вести Каракалпакстана 17:40:22, 23.02.2020
Хош келипсиз! | RSS
Сайт мазмуны

Кириў усылы

ГҮЗЛИК БИЙДАЙ ЕГИСИН САПАЛЫ

ӨТКЕРЕЙИК

Быйыл келеси жылдың зүрәәти ушын республикамызда 53 мың гектар майдан­ға гүзлик бийдай егиў режелестирилип,  илимий тийкарланған технологияларды қолланыў арқалы жоқары шеклерди ийелеў нәзерде тутылмақта.

Гүзлик бийдайды аз дәрежеде шорланған, изейкешлер менен жақсы тәмийин етилген, қыста шайып суў­ғарылатуғын пахта атызларынан алыста жайласқан жерлерге, яғный, «массив» етип егиў керек.

Гүзлик бийдайларды пахта атызы менен араластырып еккен жағдайда гүзде толық нәл берип, жақсы өсип-раўажланған бийдай атызларында, қыстан шыққаннан кейин бәҳәрде «дуз қыйып» набыт болыў жағдайлары көплеп ушырасады. Буған шайып суўғарыў шала өткерилип, топырақта дузлардың толық жуўылмаўы ҳәм бийдай егилген атызлар­ға жақын жайласқан пахта атызларын гүзги-қысқы суў менен суўғарып, дузлардың бийдай атызларына қарай жылысып топланыўына себепши болады. Сонлықтан бийдай атызларын «массив» етип еккен мақул болады.

Өсимлик жақсы өсип-раўажланыўы ушын топыраққа ислеў бериў жолы менен онда тийисли суў, ҳаўа ҳәм азық режими жаратылады. Бул илаж бийдайдың өсиўи  ҳәм раўажланыўын жақсылайды. Нәтийжеде зүрәәт ҳәм дән сапасы артады.

Гүзлик бийдай егиўге ажыратылған атызлар сүрилмеген болса, оларды скреперлер менен тегислеп, кейин 22-25 сантиметр тереңликте сүриў керек. Сүрилген атызлар узын базалы тегислегишлер менен диагонал усылда 5 градус дәрежеде тегисленеди. Ке­йин атыз 0,25-0,5 га, мөлшеринде қыйтақларға бөлип, шайып суўғарылады. Шайып суўғарыў топырақтың шорланыў дәрежесине қарап кеминде еки рет, гектарына 1500-1800 метр куб есабынан өткериледи. Дузы жуўылған майданлар тапқа келгеннен кейин шел-салмалар тегисленип, атыз узынына-кесесине 16-18 сантиметр тереңликте чизелленеди ҳәм тырма-мала басылып егиске таярланады. Топырақтың қатламындағы оның көлем массасы 1,2-1,3 г/смқ тан жоқары болмаўы керек. Жер сүрилгенде топырақтың физикалық қәсийетлери, суў, ҳаўа, ыссылық өткериў уқыбы жақсыланады. Микроорганизмлер ҳәрекети күшейип, органикалық массалардың шириўин тезлестиреди ҳәм түрли мәдений бирикпелер өсимлик тәрепинен аңсат өзлестирилетуғын ҳалға келеди. Фосфорлы ҳәм калийли төгинлердиң жыллық нормасы сүрим астына бериледи. Бул бийдайдың пүткил өсиў дәўиринде өсимликтиң азық элементлерине бол­ған талабын қандырыў ушын керек. Гүзлик бийдайдың егис мүддетин дурыс анықлаў тийис. Гүзлик бийдайдың «тыным» дәўирине шекем өсиўи ҳәм раўажланыўы ушын орташа 45-55 күн талап етиледи, яғный, гүздеги суткалық температура +5 градустан төменлегенде бийдай өзиниң өсиўин тоқтатады. Бул бизиң жағдайымызда гүзлик бийдай егисине сентябрь айының биринши он күнлигинен кирисе бериўге болатуғынлығын көрсетеди.

Гүзлик бийдайдың қатар арасын 15 см етип узынына ҳәм кесесине егиў керек, бирақ, бул усылда егис қәрежети жоқары болады. Ҳәзирги ўақытта көпшилик хожалықларда қолланылып ­туқымды төгип шашыў техникаларының жәрдеминде егиў, егис талапларына жуўап бермейди. Себеби, онда шашыл­ған туқым жерге бир тегис түспейди. Туқымның 25-30 проценти тереңге кетеди және 25-30 проценти жердиң бетинде қалып зая болады, нәтийжеде егилген туқымның ярымынан нәл аламыз. Соның ушын егисти, бийдай егиў ушын арнаўлы шығарылған СЗТ-3,6 сеялкасында әмелге асырыў керек. Туқымның түсиў тереңлиги 3-5 сантиметр, жеңил ҳәм ығаллығын тез жоғалтатуғын топырақларда 5-6 сантиметр әтирапында болғаны мақул.

Бийдайдың егис нормасын анықлағанда топырақ-ықлым шараяты, сорттың қәсийети, туқымның сапасы, буннан бурын егилген егин түри ҳәм егис мүддети есапқа алынады. Бийдай сорт­лары дәниниң ирилиги ҳәм 1000 дана дәнниң массасы бойынша ҳәр қыйлы. Соның ушын, ҳәр бир сорттың егис нормасы ҳәр қыйлы болады, яғный, гектарына 5,0-6,0 млн дана көгериўшең туқым есабынан белгиленеди. Ал, енди, буны килограммда қалай анық­лаймызs Айтайық, 1000 дана дәнниң массасы 42 грамм бол­ған туқымын егип, 6 млн түп алыўымыз керек. Ол ушын 42 граммды 6 млн. ға көбейтемиз ҳәм ол жерге гектарына 250 килограмм туқым керек екенлигин билемиз, және бир мысал, гектарына 250 килограмм туқым егиўимиз керек, ол туқымның 1000 дана дәниниң салмағы 45 грамм. Сонда бул жерден қанша нәл аламыз? Ол ушын 250 килограммды 45 граммға бөлип, бул жерден 5,5 млн. түп нәл алатуғынымызды билемиз. Кеш егислерде ҳәм отақ-шөп басып кететуғын атызларда егис нормасын 10-15 процентке артық егип ал­ған мақсетке муўапық келеди.

Б.БЕКБАНОВ,

Қарақалпақстан дий­қаншылық илим-изертлеў институтының илимий хызметкери, аўыл хожалығы илимлериниң кандидаты.


ЕГИСИН САПАЛЫ

ӨТКЕРЕЙИК

Быйыл келеси жылдың зүрәәти ушын республикамызда 53 мың гектар майдан­ға гүзлик бийдай егиў режелестирилип,  илимий тийкарланған технологияларды қолланыў арқалы жоқары шеклерди ийелеў нәзерде тутылмақта.

Гүзлик бийдайды аз дәрежеде шорланған, изейкешлер менен жақсы тәмийин етилген, қыста шайып суў­ғарылатуғын пахта атызларынан алыста жайласқан жерлерге, яғный, «массив» етип егиў керек.

Гүзлик бийдайларды пахта атызы менен араластырып еккен жағдайда гүзде толық нәл берип, жақсы өсип-раўажланған бийдай атызларында, қыстан шыққаннан кейин бәҳәрде «дуз қыйып» набыт болыў жағдайлары көплеп ушырасады. Буған шайып суўғарыў шала өткерилип, топырақта дузлардың толық жуўылмаўы ҳәм бийдай егилген атызлар­ға жақын жайласқан пахта атызларын гүзги-қысқы суў менен суўғарып, дузлардың бийдай атызларына қарай жылысып топланыўына себепши болады. Сонлықтан бийдай атызларын «массив» етип еккен мақул болады.

Өсимлик жақсы өсип-раўажланыўы ушын топыраққа ислеў бериў жолы менен онда тийисли суў, ҳаўа ҳәм азық режими жаратылады. Бул илаж бийдайдың өсиўи  ҳәм раўажланыўын жақсылайды. Нәтийжеде зүрәәт ҳәм дән сапасы артады.

Гүзлик бийдай егиўге ажыратылған атызлар сүрилмеген болса, оларды скреперлер менен тегислеп, кейин 22-25 сантиметр тереңликте сүриў керек. Сүрилген атызлар узын базалы тегислегишлер менен диагонал усылда 5 градус дәрежеде тегисленеди. Ке­йин атыз 0,25-0,5 га, мөлшеринде қыйтақларға бөлип, шайып суўғарылады. Шайып суўғарыў топырақтың шорланыў дәрежесине қарап кеминде еки рет, гектарына 1500-1800 метр куб есабынан өткериледи. Дузы жуўылған майданлар тапқа келгеннен кейин шел-салмалар тегисленип, атыз узынына-кесесине 16-18 сантиметр тереңликте чизелленеди ҳәм тырма-мала басылып егиске таярланады. Топырақтың қатламындағы оның көлем массасы 1,2-1,3 г/смқ тан жоқары болмаўы керек. Жер сүрилгенде топырақтың физикалық қәсийетлери, суў, ҳаўа, ыссылық өткериў уқыбы жақсыланады. Микроорганизмлер ҳәрекети күшейип, органикалық массалардың шириўин тезлестиреди ҳәм түрли мәдений бирикпелер өсимлик тәрепинен аңсат өзлестирилетуғын ҳалға келеди. Фосфорлы ҳәм калийли төгинлердиң жыллық нормасы сүрим астына бериледи. Бул бийдайдың пүткил өсиў дәўиринде өсимликтиң азық элементлерине бол­ған талабын қандырыў ушын керек. Гүзлик бийдайдың егис мүддетин дурыс анықлаў тийис. Гүзлик бийдайдың «тыным» дәўирине шекем өсиўи ҳәм раўажланыўы ушын орташа 45-55 күн талап етиледи, яғный, гүздеги суткалық температура +5 градустан төменлегенде бийдай өзиниң өсиўин тоқтатады. Бул бизиң жағдайымызда гүзлик бийдай егисине сентябрь айының биринши он күнлигинен кирисе бериўге болатуғынлығын көрсетеди.

Гүзлик бийдайдың қатар арасын 15 см етип узынына ҳәм кесесине егиў керек, бирақ, бул усылда егис қәрежети жоқары болады. Ҳәзирги ўақытта көпшилик хожалықларда қолланылып ­туқымды төгип шашыў техникаларының жәрдеминде егиў, егис талапларына жуўап бермейди. Себеби, онда шашыл­ған туқым жерге бир тегис түспейди. Туқымның 25-30 проценти тереңге кетеди және 25-30 проценти жердиң бетинде қалып зая болады, нәтийжеде егилген туқымның ярымынан нәл аламыз. Соның ушын егисти, бийдай егиў ушын арнаўлы шығарылған СЗТ-3,6 сеялкасында әмелге асырыў керек. Туқымның түсиў тереңлиги 3-5 сантиметр, жеңил ҳәм ығаллығын тез жоғалтатуғын топырақларда 5-6 сантиметр әтирапында болғаны мақул.

Бийдайдың егис нормасын анықлағанда топырақ-ықлым шараяты, сорттың қәсийети, туқымның сапасы, буннан бурын егилген егин түри ҳәм егис мүддети есапқа алынады. Бийдай сорт­лары дәниниң ирилиги ҳәм 1000 дана дәнниң массасы бойынша ҳәр қыйлы. Соның ушын, ҳәр бир сорттың егис нормасы ҳәр қыйлы болады, яғный, гектарына 5,0-6,0 млн дана көгериўшең туқым есабынан белгиленеди. Ал, енди, буны килограммда қалай анық­лаймызs Айтайық, 1000 дана дәнниң массасы 42 грамм бол­ған туқымын егип, 6 млн түп алыўымыз керек. Ол ушын 42 граммды 6 млн. ға көбейтемиз ҳәм ол жерге гектарына 250 килограмм туқым керек екенлигин билемиз, және бир мысал, гектарына 250 килограмм туқым егиўимиз керек, ол туқымның 1000 дана дәниниң салмағы 45 грамм. Сонда бул жерден қанша нәл аламыз? Ол ушын 250 килограммды 45 граммға бөлип, бул жерден 5,5 млн. түп нәл алатуғынымызды билемиз. Кеш егислерде ҳәм отақ-шөп басып кететуғын атызларда егис нормасын 10-15 процентке артық егип ал­ған мақсетке муўапық келеди.

Б.БЕКБАНОВ,

Қарақалпақстан дий­қаншылық илим-изертлеў институтының илимий хызметкери, аўыл хожалығы илимлериниң кандидаты.

Излеў

Көп оқылған мақалалар

Сыбайлас сайтлар

Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңеси ҳәм Министрлер Кеңесиниң газеталары.
Қарақалпақстан баспасөз ҳәм хабар агентлигинде 2007-жыл 7-февральда дизимге алынған. Гүўалық № 01-001
Developed by TUIT NF