Еркин Қарақалпақстан Вести Каракалпакстана 02:10:34, 17.09.2019
Хош келипсиз! | RSS
Сайт мазмуны

Кириў усылы

Шарап УСНАТДИНОВ,

жазыўшы, Қарақалпақстанға

мийнети сиңген журналист.

МУҚАДДЕССЕҢ, БИЙТӘКИРАРЫМСАҢ...

Үлкен гүзар жолда киятырмыз. Сыртта ҳаўаның ыссылығы қырық градустан жоқары. Бизлер отырған «Ласетти» жеңил машинасының иши «ерте бәҳәр», «24» ти көрсетип тур. Алдымыз, келеси жылы сексенге шығаман деп турған, кейнимиздиң өзи жетпистен өтип кеткен бир топар нураный жасы үлкенлер, бурын­ғыша айтқанда «бир карталық» адам, мынаў ыссыда тығылып отырмайық деп, үш машинада (не деген байлық!) отырмыз.

— Ўәй, Жамал ағам-әй, еле баяғыдай таңлайы тақылдап тур, - деди артқы орынлықта екеўдиң бири болып отырған Бердибай.

— Өмиринше муғаллим болғанының пайдасы, - деди халық артисти Полат достымыз, — муғаллим өмиринше сөйлеп шынығады. Тили, жағының сүйеклери, мийиниң ядлаў қәбилети жоқары болады.

— Сен, қырық бес жыл даўамында танца ойнадың, ойнайтуғынларды үйреттиң, сонда да жүрисиңниң мәниси жоқ ғой, - деймен ойын-шынын араластырып.

— Аяқ тил емес, ол пүткил денени көтерип жүреди:

Күни менен пәс ҳаўазда сөйлеп турған радиодан «Гүлзийба қыз гүл яңлыды», деген қосық еситилди.

— Даўысын көтериңкире, жақсылап тыңлап алайық, - деди Полат. Ол, өткен сексенинши жыллардың басында музыка авторы Нәжиматдин Мухамеддинов пенен усы қосыққа ойын қойып, «Айқулаш» ансамбли менен дүньяның көп жерлерин аралаған балетмейстер. Бизлер де уйып тыңладық. Қосық тамам болғаннан:

— «Биз кеше ким едик, бүгин ким болдықs» атлы еситтириўимизди даўам етемиз, - деген диктордың ҳаўазы еситилди. — Ўатанымызда өткен 25 жыл ишинде билимлендириў тараўында ерискен жетискенликлер ҳаққында сөз жүритемиз...

25 жылS! Ғә­рез­сизликке ерисип, өз алды­мыз­ға, өзимиз әрман еткендей мәмлекет қурып, еркин жасап, еркин мийнет еткенимизге шерек әсир болыпты. Ҳәммемиз бурын­ғыдан да пәтлирек мийнет етип, барына қанаатланып, буннан да гөззалырақ, бахытлырақ жасаўға нийет етип атырмыз. Ал, елимиздиң юбилейи жақынлаған сайын Журтбасшымыздың: «Биз кеше ким едик, бүгин ким болдық!» деген сөзлерин тез-тез еслеп, өзимизден ҳәм мәмлекетимиздиң бүгининен бул сораўға жуўап излейтуғын болдық.

Өткен әсирдиң жетписинши жылларына дейин ҳәзирги Нөкис районы шығысында тап Назарханға, арғы батысы Бозатаўдан Қусханаға дейин Кегейлиге қарайтуғын үлкен аймақ еди. Ҳәзир ел көбейип, үш районға бөлинип кеткен. Сол Бозатаўдың да түпкиринде, «Аспантай» аўылында жасап атырған Жамал аға деген жасы үлкенимиз мүбәрек 90 жасқа шыққан. Бизлер сол мерекеден киятырмыз. Айтайын дегеним, сол ақсақал менен бол­ған гүрриңлесиўде де, усы шерек әсирде елимиз ерискен жетискенликлер туўралы гәп болып еди.

— Инилерим, мен енди, анық есимди билгенимнен бери усы мәмлекеттиң үш жигирма бесин көрдим, соның кейингиси бир әсирге тең десем лап болмас, - деген еди Жамал аға, — есиктиң алдындағы сыпада көзим жеткен жерге дейин бақлап отыраман. Ана үйден изли-изинен еки жеңил машын зырлап шығып баратыр, мына үйде дүньяның жүзин көрсететуғын телевизор бар, бул енди, дүньяның шети есапланған бизиң «Аспантай»да, ал, қалалы жерде, сизлердиң үйлериңизде қудай билсин, қандайлары барын...

Жамал аға усы 90 жасында да сөзлери анық, бөлип-бөлип айт­қаны менен тез ентигип қалады екен. Алдындағы кеседен суўық шайды бир уртлап даўам етти: — Арғы қоңсымыздың тек саўын сы­йырларының өзи қораға сыймайды, дүзде жайылып жүргени қанша. Аўылдағы адамлардың бәринде қол телефон, кимди көрсең алақандай темирди қулағына басып, гүбирленип жүрген, бир мезгил ток болмаса, шыр-пыр болып қалады...

Усыларды айтып отырып: «Я, Аллатаала, булардың бәри узағына болғай, перзентлеримиздиң несийбесине мол-көлшилик, тынышлық, урыс-жәнжеллерден аман болып, «атам дегизсе де, ботам дегизбегей» деп, қайта-қайта пәтияға қол жайып отырды.

— Мен, 90 жасқа шығаман деп ойлаған жоқ едим, - даўам етти ол. — Бул да, әўеле, Яратқан ийем, қалаберсе, тоқшылық заманның инаяты. Балаларым жасыңды белгилейик, туқымымызда бул жасқа шыққан адам болмаған, деп турып алды. Соның менен сизлерди де шақырғанымыз еди. Бир жағынан жақсы да болды, дийдар көристик, буннан буяғын қуда биледи, я көристик, я көриспедик...

Ол, бизлерден қысынған түр билдиргени менен келгенимизге жүдә кеўли шад еди. «Сен билиўиң керек ғой, деди маған қарап, ҳәзир Қарақалпақстан бойынша 90 жасқа шыққан неше қария бар!».

— Билемен, - дедим мен, — егер анығын айтатуғын болсам, 2016-жылдың биринши апрелине 90-99 жас аралығында 537, 100-115 жас аралығында 27 кексе бар еди.

— Әне, көрдиң бе! Бизлердиң жаслық дәўиримизде, үлкен бир елаттан бир, асып кетсе еки адам табылатуғын еди. Буны заманның жақсылығына жорымай не қыласаң! Илайым, Президентимиз Кәримов заман турғанша турғай. Бәри сол кисиниң арқасынан. Елде басшы қандай болса, қосшылары да сондай болады...

Жамал ағаның бул сөзлери мениң де ойларымды қозғап жиберди. Егер, Қарақалпақстан Кеңеслер Аўқамының қурамында, 1924-жылы автоно­миялы областьқа айланып, өзиниң мәмлекетлигин қур­ған десек, оның 25 жыллығы мениң екинши классқа бар­ған, 1949-жылға туўра келеди екен. Тарийхымыздан мәлим, сол жылы да 25 жыллық белгиленип, көп адамлар хошаметленген, үлкен жыйналыс болып өткен.

Ол ўақытлары бизлер Қанлыкөл районындағы «Дөңгелек көл» де ярым жер төледе жасайтуғын едик. «Ярым» дегени, төлени қазып, жер бетине бир пақса өрип бастырылады, соны усылайынша атайды. Әкем Уснатдинниң туўысқан жийени Үббинияз ағам келиншеги Айтгүлди усы жер төлеге түсирип, той бердик. Ол урыстан қайтып келгенде әкеси Қыдыр атам да, анасы да қайтыс болған екен. Сонда бизлер ярым жер төледе отырғанымызға онша уялмайтуғын едик, себеби, басқалардың аўҳалы да биздей еди.

Ал, оннан кейинги өткен 40 жыл көз алдымнан өте баслады. Елимиз, 1991-жылы 1-сентябрьде өзиниң миллий ғәрезсизлигин дағазалағаннан кейин пүткиллей жаңа, экономиканың базар қатнасығы усылында, ҳуқықый демократиялық мәмлекет қурылысын баслады.

1989-жылдың 23-июни күни Өзбекистанның биринши басшысы болып сайланған Ислам Әбдуғаниевич Кәримов, ертеңине, 24-июнь күни Министрлер Кеңесинде жыйналыс өткерип, «Биз буннан буяғына ескише жасай алмаймыз ҳәм бундай жасаўға заманның өзи жол қоймайды», деген баянат жасаған еди. Онда көтерилген өзбек халқының қәдир-қымбаты, оның ар-намысын қорғаў, жерди дийқанларға исенип тапсырыў, жергиликли миллет адамларын ҳәр қыйлы кемситиўлерден қут­қарыў, тек пахтаға сыйынып, халықтың қанын сорыўларға қарсы мәселелерди көтергенин көрген, еситкен халық — елге таярлықлы, узақты көре билетуғын, ҳәммени изине ертетуғын адам келгенине исеним пайда етип, қуўанды. Оның ертеңине, 25-июнь күни таң сәҳәрде Ферғанаға жетип барып, бир ай даўамында пуқаралық урыс даўам етип, лаўлап жанған үйлер, жәнжел-топалаң жалыны ҳәўиж алған қала ҳәм аўыллардағы ғәзепке толған адамлар арасына қо­­рық­пай кирип барды. Олар менен шын жүректен, ҳеш нәрсени жасырмастан ашық сөйлести. Урысты тоқтатып келгеннен кейин, ҳүкиметтиң кеңейттирилген мәжилисинде, «Аўылда жасаўшы ҳәр бир шаңарақты үй қапталы (тамарқа) қыйтақлары менен тәмийинлеў, оларға жеке тәртипте турақ-жай қурыў ушын барлық шәрт-шараятларды жаратып бериў ҳаққында» қарар қабыл етип, аўылда жасаўшы ҳәр бир хожалыққа 25 сотыхтан жер ажыратып бериў, тамарқа майданын 4,5 есеге көбейтиў нәзерде тутылды. 1989-90-жыл даўамында 1,5 миллионнан көбирек шаңараққа қосымша жер, 700 мың шаңараққа жаңа тамарқа жерлери берилди. Соның есабынан тек бир жылдың өзинде пахта жетистириў планы 700 мың тоннаға азайт­тырылды.

Бүгин ойлап қарасақ, еле еки жылдан кейин ерисилетуғын Ғәрезсизликтиң тырнағы сол күнлерде қуйылып баслаған екен. Көп узамай, 1990-жылдың 24-марты күни, бурынғы СССР қурамындағы аўқамлық республикалар арасында биринши болып Өзбекистанда Президентлик бас­қарыў енгизилди ҳәм оның биринши Президенти И.Ә.Кәримов басшылығында, 60 адам қурамында, болажақ Ғәрезсиз мәмлекет Конституциясын ислеп шығыў бойынша комиссия жумыс баслады.

Тап, сол аласапыранлы күнлерде Президентимиздиң Қарақалпақстанға келиўи, сол ўақыттағы басшылар болған бизлердиң де соңғы он жылдан бери бир барып көрмеген елатымыз — Қазақдәрья посёлкасына барыўы, ол жердеги жағдайы жүдә аўыр аўыллық емлеўхана, тек завод деген аты болмаса, бес-алты ислеўши адамға ғана сүйенип қалған балық заводын барып көриўлери, халық пенен сөйлесиўлери, Арал теңизи қурып, Әмиўдәрьяның сағасына ким күшли болса, сол ийелик етип, дәрьясынан суў ақпай қалған халықтың алдына шығып, оны келешекке исендириўлери, дизерлеп қалған халықты тик аяғына турғызыўы, Қарақалпақстан Өзбекистанның қурамындағы еркин, суверенли Республика болады, еркинлик деген адам түўе, ушқан қусқа да керек, деген шын жүрекли, тыянақлы сөзлери бизди руўх­ландырып, ?атанымыздың ғәрезсизлик күнине қарай атландырған еди.

Ғәрезсизликтен кейин совет ҳүкимети дәўириндеги райком, исполкомлар тарқатылып, 1992-жылдың май айында енгизилген ҳәкимлик басқарыў институты жумыс баслады. Май айы даўамында барлық қала ҳәм районларда ҳәкимлер сайланды. Маған Нөкис қаласының биринши ҳәкими лаўазымы жүкленди.

Ол ўақытта ҳәкимниң биринши  ўазыйпасы — қала хал­қына нан жеткерип бериў еди. Рәсмий есабатта қала халқы 267 мың делингени менен районлардан көшип келип, қала әтирапында  өз бетинше қамыс қақыра, пәскелтек жайларда жасап атырғанлар менен 300 мыңға шамалас еди. Оларға бир күнде ең кеминде 42 тонна нан керек. Қаладағы жалғыз нанбайхананың суткалық қуўатлылығы 38 тонна. Қалған 4 тоннаны Хожели нан комбинатына фондлы унымызды жиберип, жаптырып аламыз. Мениң еки орынбасарым күни-түни усы комбинатларда отырып, нан жетистириўди шөлкемлестирди.

Бүгин айтсам, көп адам исенбейди. Қалада тек үш жерде нан дүканы бар екен. Азанғы саат 6 дан дүкан әтирапы қара шор адам. Бақырыс-жәнжелдиң бәри сол жерде. Ҳәр күни баса-бастан дүкан терезелери сынады. Жолаўшы тасыйтуғын автобуслар аз, барларына жаныл­ғы жетиспейди. Дийқан базарының алдындағы бәндиргилер кесиспесинде кеште жумыстан шығып, автобус күтип турғанлар қара булттай узақтан көринеди. Егер сол жерде қала ҳәкими қолларына түсе қойса, не боларын бир қудай биледи, ҳәмме ғәзепли. Дүканлар кеўип тур, дәрья суўы тартыл­ған, банклерде нақ пул жоқ. Бир айда топланған пулды мәкемелерге әдиллик пенен бөлистириў, гезекке қойыў ушын ҳәкимияттың хызметкерлери банклерде отырады. Сол күнлер есиме түскенде, халықтың көрген азап-уқыбетлерине қалай төтепки бергенимизге ҳайран қаламан. Сонда, Президентимиздиң халқымызға қарата, маған тынышлықты сақлап, үш жыл мәўлет бериң, мен мәмлекетти жаңа басқышқа көтеремен, деген сөзлери не деген алдын болжай билиў, өзине не деген исеним екенин бүгинги күни көрип отырмыз.

Көп узамай, бес принциптен ибарат, бүгинлиги пүткил дүнья еллерине үлги «Өзбек модели» жаратылды ҳәм иске түсти. Пахтаның жеке ҳәкимлигинен избе-из қутылып, санаат раўажлана баслады. 1996-жылда Асака автомобиль заводының иске түсиўи менен Өзбекистан дүньяда автомобиль шығаратуғын 28-мәмлекет болды. Мине, бүгинги күнге келип санааттың экономикадағы үлеси 34 процентке, ал, өткен 25 жыл ишинде улыўма экономика 6 есеге, халықтың жан басына тапқан табысы 12 есеге өсти. Ғәрезсизликке дейин 19,5 миллион Өзбекистан хал­қы бүгин сәл-кем 32 миллионға жетти. Совет ҳүкимети дәўиринде жалпы ишки өнимде пахтаның үлеси 74 процентти қураған болса, бүгин улыўма аўыл хожалық өнимлериндеги үлеси 6 процентти қурайды. Азық-аўқат, дән, картошка, сүт, гөш ҳәм кондитер өнимлериниң 96 процентин өзимиз жетистиретуғын елге айландық. Меншиктиң түри көбейди, исбилерменлердиң жалпы ишки өнимдеги үлеси 56,5 процент, ислеўши халықтың 77,9 проценти усы тараўда бәнт.

Ҳәзир қала ҳәм аўылларымыздың пүткиллей жаңарған көркин айтып отырыўды да қойып киятырмыз, өйткени, ҳеш нәрсеге кеўли толмайтуғын, көре алмайтуғын қанаатсыз демагоглар да сөзсиз мо­йынлайтуғын дәрежеде гөззал ҳәм бийтәкирар болып баратыр. Пүткил сана-сезими жаңарған, дүнья­қарасы жоқары Өзбекистан хал­қы пайда болды. Бул, халық­аралық өлшемлерде пикирлей алатуғын, ўатанпәр­ўар, жоқары мәнаўиятлы, марифатқа қуштар жасларымыз, Президентимиздиң айт­қанындай, ең үлкен байлығымыз. Ал, матер­иаллық байлыққа келсек, тек Қарақалпақстанның өзинде соңғы бир жыл ишинде екинши гезеги иске түсип, жылына 200 мың тонна кальцийлестирилген сода ислеп шығаратуғын заводымыз, мүддетинен бурын иске түскен Үстирт газ-химия комплекси толық қуўатлылыққа ийе болғаннан кейин тек өзи экспортқа жылына 1 миллиард АҚШ доллары муғдарында полиэтилен  ҳәм пропилен өнимлерин шығарыўды режелестирип отырғаны, күннен-күнге гүл-гүл жайнап баратыр­ған қала, ра­йон орайларын көрип, биз жоқарыда сөз еткен 90 жасар Жамал ағаның,  соңғы 25 жылда бир әсирлик хызмет болды, дегенине ықрар боласаң.

Бүгин, муқаддес Ўатанды және де өркенлетиўге, азат ҳәм абат Өзбекистаным, саған жаным пидә деўге бәри бир адамдай таяр, Өзбекистан деп аталатуғын жаңа жәмийетлик бирлескен күш дүньяға келди. Ол тоқтаўды билмей, жар­қын келешекке қарай қәдем таслай береди.

Излеў

Көп оқылған мақалалар

Сыбайлас сайтлар

Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңеси ҳәм Министрлер Кеңесиниң газеталары.
Қарақалпақстан баспасөз ҳәм хабар агентлигинде 2007-жыл 7-февральда дизимге алынған. Гүўалық № 01-001
Developed by TUIT NF