Еркин Қарақалпақстан Вести Каракалпакстана 22:56:35, 22.09.2019
Хош келипсиз! | RSS
Сайт мазмуны

Кириў усылы

УЛЛЫ ЖЫРАЎ МИЙРАСЛАРЫ

Ҳәр халық адамзат тарийхына  тек  өзине ғана тән өзгешелиги менен  миллийлигин белгилейди. Қарақалпақлар дүнья картасында өз орны, әййемнен киятырған миллий мийрасы бар халық. Қарақалпақ жыраўшылық өнери бизиң миллий байлығымыздың шыңы. Қурбанбай жыраў дөретиўшилиги  бизиң мақтанышымыз. Кеңес ҳүкимети жыллары бизиң  жыраўшылық өнеримиз қуўдалаўшылыққа ушырады. Жыраў бираз дәстанларды атқара алмады, ески заманның жыршысы, байларды мақтаўшы деген жала жабылады. Солай да болса, жыраўларымыз өзлериниң бар өнерин қалдырып үлгерди. Қурбанбай жыраўдан 17 дәстан жазып алынған. Солай етип, ол жыраўшылықта рекорд орнатты.

Оның ата-бабалары Шымбай әтирапында жасаған ҳәм жыраў 1876-жылы Шымбайдың «Қамысарық» деген жеринде туўылған. Соңынан ата-анасы ағайинлерин паналап Шораханға көшип келеди. Қурбанбай жас ўақтынан жыраўшылық өнерине қызығады. Балалық  жылларында қой бағып, шопан болыўына туўра келеди. Ол тойларда еситкен жыраўлардың дәстанларын тез ядлап алып, өз заманласлары арасында айтып жүрген. Соңынан устаз қолында тәрбия алыўды әрман етеди. Сол дәўирлерде қарақалпақтың атақлы жыраўы Халмурат жыраў Бухарада жасайтуғын еди. Қурбанбай жыраў оған барады. Буннан соң елге келип, атақлы Нурабылла жыраўға шәкирт болады, өз устазларынан пәтия алған соң ғана жыраўшылық жолын баслайды.

Қурбанбай жыраўды қарақалпақ халқының алтын мийрасын сақлаўшы ири жыраў деп танығын илимпазлар Н.Дәўқараев, А.Бегимов, Н.Жапақов, Қ.Айымбетовлар болды. Оны республикалық радио-еситтириў комитетине жумысқа мирәт етип,  репертуарын жазып алыўды қолға алды ҳәм 1939-жылы ол ат­қарған дәстанларды жазып алыўды жас илимпазлар С.Мәўленов ҳәм Ш.Хожаниязовқа тапсырады. Ол ўақытта Қурбанбай жыраў 63 жасында еди. Олар «Қырық қыз», «Ер Қосай», «Шийрин-Шекер», «Боз жигит», «Бозаман» дәстанларын жазып алды. Буннан соң «Жәҳәнша», «Ер Са­йым», «Сәлимжан», «Илимхан», «Хатамтай» дәстанларын М.Сейтниязов, «Алпамыс» дәстанын А.Кәримов Г.Есемуратов, С.Бекназаров, М.Сейтниязовлар жазып алған. Бул жыраўдан «Қырық қыз», «Меңлиқал», «Қанша­йым», «Ер Зийўар», «Қурбанбек», «Жан әдил», «Балтакей батыр», «Алпамыс», «Ер Сайым», «Жәҳәнша», «Сәлимжан», «Илимхан», «Хатамтай», «Хажы-Герей», «Ер Қосай», «Бозаман», «Шийрин-Шекер» дәстанлары жазып алынды.

Ол қарақалпақ халқының миллий мақтанышы болған «Қырық қыз» дәстанын бизге жеткизген жыраў. Қырғыз халқы «Манас»,  қазақ халқы «Қобланды батыры» менен, армянлар «Давид Сосунский», баш­қуртлар «Орал батыр»ы, түркменлер «Горуғлы»сы менен мақтанса, қарақалпақлардың усындай миллий мақтанышы — «Қырық қыз» дәстаны. «Қырық қыз» дәстанын қарақалпақлардың миллий байлығы ретинде дүнья халықлары мойынлайды. Қазақ илимпазы Қ.Саттаров тәрепинен «Қырық қыз» дәстанының қазақша варианты жәрия­лан­ғанда академик Рахманқул Бердибаевтың «бул дәстан қарақалпақларға ти­йисли» деген бир аўыз пикири көп нәрсени аңлатады. Қазақша вариантының сюжети Қурбанбай жыраў жырлаған вариантынан тек қаҳарманлардың атларында болмаса,  айырмашылығы жоқ.

Жыраў репертуарының баслы өзгешелиги — оның қарақалпақ халқының түп нусқа дәстанларын атқарыўы, миллийлиги, соның менен бирге, түркий халықларға  ортақ дәстанлардың көпшилигин атқарыўы. Қурбанбай жыраў арқалы биз көлеми 25.000 қатар болған, әййемги массагетлер әўлады екенимизди, әййемги «батпақшылықтың саклары» есапланған, ҳаяллары ел қорғаған саклар бизлер екенимизди дәлиллейтуғын халық мийрасына ийемиз.

Оның репертуарындағы «Алпамыс» дәстаны бизге таныс вариантларының ишинде көлемлисиниң бири. Ал, ол жырлаған «Ер Қосай», «Қурбанбек», «Ер Сайым», «Шийрин-Шекер» дәстанлары түркий халықлардың көпшилигинде бар дәстан.

Қурбанбай жыраў бизге жеткизген «Қырық қыз» дәстаны басқа халықларда жоқ. Бул дәстан арқалы қарақалпақ халқы өзин көп еллерге таныстырды. Ол рус, түркмен, қазақ, қыр­ғыз, түрк тиллерине аўдарылған. Дәстан ҳаққында белгили илимпазлар С.П.Толстов, П.П.Иванов, Т.А.Жданко, Л.Климова, Н.Дәўқараев, Қ.Мақсетов илимий мийнетлер дөретти. Дәстанға арнап 1997-жылы халықаралық илимий-теориялық конференция өткерилди («Қарақалпақ халық дәстаны «Қырық қыз» ҳәм түркий халықлар фольклорын изерт­леў мәселелери». 10-12-сентябрь, 1997-ж.). Конференцияға Түркия, Кипр, Әзербайжан, Қырғызстаннан илимпазлар келип, бул дәстан ҳаққында баянатлар жасады. Конференциядан соң Қарақалпақстан ҳақ­қында Кипрде, Түркияда, Әзербайжанда, Қазақстанда мақалалар шықты.

Қурбанбай жыраўдың баслы өзгешилиги — басқа жыраўлар­ға қарағанда қара сөзден аз пайдаланыўы, қосық арқалы шығарманың барлық мазмунын айтып бериўи. «Қырық қыз», «Ер Зийўар», «Ер Қосай» дәстанларында қара сөз жоқ, қосық пайдаланады. Дәстанды бастан ақырына қосық арқалы баянлаў — бул батырлар жырын жырлаўда  ең ески дәстүрлердиң бири. Бизиң әййемги ата-бабаларымыз көркем сөзди қара сөз бенен айтыў өнерин пайдаланбады, олар барлық көркем сөз өнерин тек ғана қосық арқалы берди. Дәстанды бастан ақырына қосық арқалы бериў жыраўдан үлкен дөретиўшиликти талап етеди. Бизиң дәстанларымыздың барлығы қобызда мелодия арқалы атқарылады. Атқарыл­ғанда да ең қыйын дәстүр — тамақты қырып, гүркиреген даўыс пенен атқарылады. Демек, дәстанның бастан ақырына поэзия пайдаланылады, дәстан қобызда жыраў тәрепинен жырланады деген сөз. Бул жыраўдан көп физикалық күшти, таярлықты талап етеди. Оған қосымша жыраў өз тамашагөйлерин жалықтырмаў ушын дәстанда түрли нама пайдаланады. Егер, биз Қурбанбай жыраў репертуарынан 17 дәстан жазып алдық десек, бул дәстанлар 20.000-25.000 қатар қосықтан турады. Сонда  жыраў ядында 440.000-1.327.000 қатарға жақын қосықты бир ўақытта сақлай алған, атқара алған.  Буның үстине соған ылайық 100 ден аслам наманы пайдаланған. Оның дәстанды ядында сақлаўы, атқарған дәстанның саны, атқарыў усылы бойынша дүнья фольклорында оған тең келетуғын жыршы жоқ десек қәтелеспеймиз.

Жыраў репертуарының баслы өзгешелигиниң бири — қахарманлық, ел қорғаў, сыртқы душпан менен гүрес болып, дәстанларының бәринде биринши орында турады. Батырдың жеке мәпинен ел, журт мәпин жоқары қойыў мотиви де фольклордағы  ең ески мотивлердиң бири.

«Қырық қыз» дәстанында Гүлайымның алдына қойған жалғыз мақсети — өз елин қорғаў. Ел қорғаў исине жаслық өмириниң бәрин арнайды. Ол тек әскерий өнер үйрениў менен шуғылланады, елине топылған Суртайша менен урысады. Суртайшаның елине баратырғанда алдынан шыққан Хорезм батыры Арысланның муҳаббат ҳаққындағы сөзлерине итибар бермейди, ол мениң мақсетим елимди қорғаў, елим, халқым душпан қолында тут­қында жатқанда мен бундай сөзди тыңламайман дейди. Ал, «Ер Қосай» дәстанында Ер Қосайдың айттырып қойған қызы алдынан шығып «мени алып кет» дегенде батыр «хәзир мениң ўазыйпам — ел қорғаў, үйлениў емес» деп үйлениў тойын кейинге қалдырады. Батырлардың ел қорғаў исин ҳәр нәрседен жоқары қойыў идеясы менен Қурбанбай жыраўдың барлық дәстанлары суўғарылған.

Жыраў репертуарындағы және бир өзгешелик — ўақыя көбинесе ноғайлылар арасында, Түркистан журтында, гейде  Хорезм елинде деп қарақалпақлар жасаған жер атын өз атамасы менен береди.

Он мың үйли арғын бар,

Он мың үйли қоңырат бар,

Бес мың үйли қыят бар,

Алты жүз үйли Саят бар,

Он мың үйли Ноғай бар. («Ер Қосай»).

Бул жердеги санлардың қойылыўы, тәкирарлаў олар ортасындағы қатнас — бул өзиниң заңына ийе дәстүр.

Қурбанбай жыраў репертуарындағы дәстанларда фольклорлық кеңислик, ўақыт, жер, сан араларында қатнасты бериўде шынлық, реал мүмкиншилик көзде тутылады. Ол ҳәр бир ўақыяның болған геогра­фия­лық  аймағын айтады. Мысалы, «Қырық қыз» дәстанында ўақыя «Ата журты Түркистанда, қарақалпақ халқында, Саркоп деген қалада, аз ноғайлы елатында» болады. Бул жер кеңислик, халықтың аты анық хәм исенимли айтылған.

Жыраўдың репер­туарындағы дәстанлардан «Қырық қыз», «Жәҳәнша», «Ер Сайым», «Бозжигит», «Меңлиқал», «Сәлимжан», «Хатамтай», «Гүлнәҳәр», қарақалпақ фольклорының  томлығында және қарақалпақ фольклорының 100 томлығында басылды. Бул басылымлар ар­қалы илим бир жыраўдың репертуарындағы дәстанлар қалай жасай алатуғынын, жыраў ядындағы формулаларды, троплар, қайталаўлар қалай берилетуғынын биледи. Илимде бул үлкен мәселе.

Тажибаев репертуарында дүнья фольклористика илиминде жаңалық болатуғын санмың машқалалар жатыр. Бул машқалаларды изертлеў фольклористика илиминиң келешектеги ўазыйпасы. Қурбанбай жыраў қарақалпақ халқының бай мийрасын бизге жеткизген хәм ол арқалы қарақалпақ жыраўшылық өнерин дүньяға танытқан уллы жыраў болып есапланады.

С.БАҲАДЫРОВА,

филология илимлериниң докторы, профессор.

Излеў

Көп оқылған мақалалар

Сыбайлас сайтлар

Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңеси ҳәм Министрлер Кеңесиниң газеталары.
Қарақалпақстан баспасөз ҳәм хабар агентлигинде 2007-жыл 7-февральда дизимге алынған. Гүўалық № 01-001
Developed by TUIT NF