Еркин Қарақалпақстан Вести Каракалпакстана 22:34:03, 22.09.2019
Хош келипсиз! | RSS
Сайт мазмуны

Кириў усылы

АЯҚ  ОЙЫН ӨНЕРИНДЕ МИЛЛЕТ РУЎХЫ ЖАСАЙДЫ

(Қарақалпақ миллий аяқ ойын өнери: кеше ҳәм бүгин)

Инсан дүньяға келер екен, өзин, туўылған ата-мәканын таный баслағаннан кейин қәлбинде өзгеше сезимлер пайда бола баслайды. Аспанды, жулдызларды, дәрья ҳәм кеңликлерди, өсип турған ҳәр бир нәл, майса шөплерди, бағларды — барлық тәбиятты кеўлине жайғастыра алады. Буларды ҳәр ким өзинше сүйеди, ардақлайды. Оларды шайыр дөретпелеринде, қосықшы қосықларында, художник түрли реңдеги сүўретлеринде жанландырады.

Көз алдыңызға келтириң. Үлкен театр сахнасында концерт даўам етпекте, ҳәр қосықта инсан қәлбин ләрзеге салатуғын намалар жүреклерде дәртти қозғайды, ҳәр кимниң өзине ғана тән, тек өзине мәлим болған сырлары көзлеринде көрине баслайды. Сонда инсан руўхы, миллет руўхы оянады. Сонда сахнада бирден пайда болған қарақалпақ ойыншы жигитлери бийпаян теңизди еслетиўши, жағаға урылған суўлардың пәтли ағыслары, аспанға шапшып атырған толқынларға үнлес ҳәрекетлери менен кеўлимизге көтериңкилик, заўық алып киреди.

Қарақалпақ жигитлериниң бул «Шағала» ойынында:

Тартылған Аралдың жағаларынан,

Шағала қуслардың налышы келер.

Перзентин еркелеп, баўырына басқан,

Әдиўли ананың ҳәййиўи келер.


Тумарис шыққандай кеңликлер ара,

Қара тулымшағын желкеге жайып.

Бердақ нәпесинен гүл ашар саҳра,

Гөззал кеңликлерге бахытын жайып, - деп, кеўил бийықтыяр қосық қатарларына байлана баслайды.

Әлбетте, итибар берген болсаңыз, бул мақалада қарақалпақ аяқ ойын өнери ҳаққында сөз етпекшимиз.

Ең дәслеп соны айтыў керек, аяқ ойын өнери XX әсир даўамында халық арасында байрам ҳәм мәресимлер менен байланысып, дәстүрий ҳәм заманагөй сахна талаплары тийкарында қайта исленген формаларда жасап келди. Олар илимде «халық аяқ ойыны» ҳәм «сахналық аяқ ойын» деп аталды. Сахналық аяқ ойын ансамбль болып бирлескен ҳәўескер ҳәм профессионал ойын­шы қыз-жигитлер тәрепинен атқарылып келинбекте. Оларды халық аяқ ойынының негизинде жаратып, сахналастырыўда ойыншы балет­мейстерлердиң де хызмети үлкен.

Халық аяқ ойыны ҳәм сахналық аяқ ойын бирин-бири толтырып, бир-бирине тәсир көрсетип, XX әсирде белгили бир басқышларды басып өтти. Бул жолда табыслар да, жаңылысыўлар да, жоғалтыўлар да болды, әлбетте.

Аяқ ойыны шеберлериниң дөретиўшилик мийнети, ис-ҳәрекетлери, олар жаратқан ансамбльлердиң, олар тәрбиялап шығарған аяқ ойыншы қыз-жигитлердиң хызметлери себепли халық аяқ ойын өнери сахналық формаларда XXI әсирге де өткенлигин айрықша атап өтиў мүмкин.

Демократиялық принциплер, сөз ҳәм ҳүждан еркинлигине итибар күшейген өткен әсирдиң 80-жылларында халық дәстүрлери ҳәм қәдириятларын тиклеў мәселеси күн тәртибине қойылып, Өзбекистан ғәрезсизликке ерискеннен кейин жетекши тенденцияға айланды. Бул, әсиресе, Қарақалпақстандағы фольклор-этнографиялық, қосық ҳәм аяқ ойыны ансамбльлери халық арасында яки кекселердиң ядында сақланып киятырған көплеген еликлеўши ойынлар, аяқ ойын­лары, театрластырылған мәресимлер ҳәм майдан тамашаларын тиклеп, формаға салып, сахналар­ға алып шығады, қарақалпақ аяқ ойыны бүгинги күнде өз сахналарымыз, жәҳән сахналарында да өзиниң бийтәкирар көринислери менен көзге түспекте.

Усы орында Президентимиздиң Нөкис қаласының 70 жыллығында «Жайхун жағасындағы гәўҳар» деп аталған баянатындағы төмендеги пикирлерин келтирип өтиўди мақул таптым:

«Кимде-ким бул жапакеш халықтың гирбиңсиз қәлбин, әсирлик арзыў-әрманларын, умтылысларын билмекши, аңлап жетпекши болса, оның ақыл-закаўаты менен жаратылған «Қырыққыз» ҳәм «Шәрьяр» киби өлмес дәстанларға, Күнхожа, Әжинияз ҳәм Бердақ сыяқлы үлкен шайырлардың тәсиршең шығармаларына мүрәжат етсе, өзи ушын көп мәнис табады, деп ойлайман.

Қарақалпақ халқы әзелден өзиниң билимге қуштарлығы, көркем өнерге бол­ған жоқары муҳаббаты, өз диярының басқалар аңлап жете алмайтуғын гөззаллығы ҳәм тартымлылығын ашыўдай сийрек таланты менен бәршени лал қалдырып келеди».

Президентимиздиң атап өткениндей, көп әсирлик тарийхқа ийе қарақалпақ миллий мәденияты, көркем өнери, халқымыздың қосықшылық, сазенделик өнерлери, нама ырғақлары ҳәм ойын­ларындағы журтымызға тән мәденият, бақсы-сазенделердиң миллий колоритке бай өнер үлгилери тыңлаўшыларды ҳәр дайым өзине тартып, қызықтырып келген.

Миллий мәдениятымыз әзелден даўам етип атырған, жоқары дәрежеде раўажланып киятырған тараўлардан бири есапланады. Буның дәлили сыпатында республикамызда жайласқан тарийхый-археологиялық естеликлерди келтириўимиз мүмкин. Атап айтқанда, 1945-1946-жыллары атақлы тарийхшы-илимпаз С.П.Толстовтың басшылығында «Топырақ қала» археологиялық комплексинде шөлкемлестирилген археологиялық қазыў жумыслары пайытында табылған арфа шертип атырған қыз сүўретленген дийўалдағы сүўрет халқымыз мәдениятының тарийхы алыс-алысларға барып тақалатуғынынан дерек береди.

Әййемги ўақытлары бизиң жеримизде ҳәзирги заман түсинигиндеги театр-концерт жәмәәтлери ҳәм клуб мәкемелери болмаған. Лекин, халқымыз өз дәстүрлеринде, үрп-әдетлеринде, бақсы-жыраўлар, лаққылар, қыз узатыў тойларындағы ҳәўжар, қыз-жигитлер айтыслары , беташар, ағабий ойыны, қуда түсиў, тусаў кесер, айдар той ҳәм басқа да бир қанша ойынларын театрласқан тамашалар арқалы руўхы, мәдениятын раўажландырып келген. Соның ишинде, қарақалпақ аяқ ойын өнери де әзелден жетилисип киятырған тараўлардың бири. Буны аналарымыздың өз перзентлерине айтқан «Ҳәййиў»леринде де көриў мүмкин.

Қарақалпақстанда миллий аяқ ойын өнериниң раўажланыўы өткен әсирдиң 30-жылларынан басланып, бунда өзбекистанлы қәнигелердиң жәрдеми көзге тасланады. 1933-жылы Төрткүлге гастрольға келген Бухара театры басшылығы жаңадан қәд көтерип атырған қарақалпақ театрына режиссёр Р.Файзиев ҳәм оның за­йыбы, балет­мейстер-ойыншы Рахила Файзиеваларды дөретиўшилик әмелий жәрдем көрсетиў ушын еки жыл мүддетке қалдырып кеткен. Усы дәўирден баслап өзбекше ойынлар менен бир қатарда қарақалпақ миллий ойынлары да сахналастырыла баслаған.

Өткен әсирдиң орталарында бир топар қәнигелер менен биргеликте Қарақалпақстанға атақлы балетмейстер Али Ардобус Ибрагимов жиберилген. Ол киси халық арасында миллий ойынларымызды үйренип, «Айқулаш», «Қуўаныш», «Кийиз басыў» сыяқлы ойынларды сахналастырып, оларды 1942-жылы сахналастырған «Алпамыс» музыкалы драмасында пайдаланған. Ҳәўескер хызметкерлерден ибарат ойыншылар «Бахчасарай фонтаны», «Қара жорға» сыяқлы кең көлемли ойынларды ағла дәрежеде атқарғанлары ҳаққында сол жыллардағы баспасөз бетлеринде жарытылған. Сол жылларда арнаўлы билимге ийе болмаса да, өзлериниң атқарыўшылық өнери ҳәм таланты менен Римма Адикова, Зулайха Сапарова, Оразгүл Алламбергенова сыяқлы ойыншылар көзге түсе баслады ҳәм кейинирек Өзбекистан, Қарақалпақстан көлеминде атақлы артистлер дәрежесине жетти.

1956-жылы Ташкент қаласында өткерилетуғын Қарақалпақстан әдебияты ҳәм көркем өнериниң он күнлигине таярлық пайытында балетмейстер Лизаханум Петросова Қарақалпақстан­ға келип, кейинирек 1965-жылға шекем Бердақ атындағы филармонияның дөретиўши баслығы ҳәм балетмейстери лаўазымларында ислеп, миллийлигимизди сәўлелендиретуғын «Қарақалпақлар тойы», «Қыз узатыў», «Балықшылар», «Шағала», «Илме султан», «Шопанлар», «Әмиў­дәрья», «Сондай күлдим», «Ақ алтын вальси», «Ки­йиз басыў», «Қырыққыз» сыяқлы бир қанша ойын­лар сахналастырылып, қарақалпақ миллий аяқ ойын өнериниң раўажланыўына мүнәсип үлес қосты. 1958-жылдан баслап Ташкент хореография училищесине бир топар қарақалпақ жаслары қабыл етилди. Қарақалпақ миллий аяқ ойын өнериниң раўажланыўының соңғы басқышларында Нөкис музыка училищесинде хореография бөлиминиң ашылыўы үлкен әҳмийетке ийе болды. 1970-жыллардан баслап Полат Мәдреймов қарақалпақ миллий аяқ ойын өнериниң дөретиўшилик мектебин ашқан биринши балет­мейстер болды. Ташкент хореография училищесин тамамлаған биринши қәнигелер Полат Мәдреймов, Д.Юсупов, Ш.Жантилеўовлар тәрепинен Қарақалпақстанда биринши мәрте «Ушырасыў», «Куба халық ойыны», «Әндижан полькасы», «Уйғыр», «Татарша ҳәзил ойынлар» атқарылды.

Қарақалпақ аяқ ойынлары тийкарынан халық турмысы, дәстүрлери, үрп-әдетлери, мәртлик, лирикалық, ҳәзилнамай, кәсип атамаларында сахналастырылған. Олардан узақ жыллардан берли аяқ ойын жәмәәтлериниң репертуарынан арнаўлы түрде орын алған «Илме султан», «Балықшылар», «Шабандозлар», «Кийиз басыў», «Қырыққыз», «Ғодалақ» ҳәм басқа да аяқ ойын­лар бүгинги күнге шекем тамашагөйлер тәрепинен жақсы күтип алынады. Бурынлары тек ҳәўескер дөгереклер болып шөлкемлескен мәденият мәкемелери ғәрезсизликтиң шарапаты менен, Журтбасшымыздың халқымыздың миллий қәдириятларына, тарийхына, мәденияты менен көркем өнерине, спортына болған өзгеше итибары ҳәм ғамқорлығы себепли жоқары нәтийжелерге ериспекте. Халықаралық көлемде өткерилип атырған фестивальларда, көргизбелерде, спорт жарысларында бизиң журтласларымыздың да қатнасыўы ҳәм халқымыздың фольклор, этнография, миллий мийраслары, аяқ ойыны, халық қосықлары менен опера жөнелислери, спорт түрлери бойынша өзлериниң шеберликлерин жоқары дәрежеде көрсете алыўы қәлбимизде мақтаныш сезимлерин оятады.

Улыўмаластырып айтқанда, қарақалпақ көркем өнери халық аўызеки дөретиўшилигиниң әййемги тамырларынан күш алып, өсип-раўажланып, усы күнлерге жеткен екен, бул өнер тек Орта Азияда ғана емес, ал, пүткил дүньяда қарақалпақ аяқ ойынлары менен өз орны, өз потенциалына ийе болады, деп исеним менен айта аламыз. Буған “әрезсизлик жылларында тикленген мәнаўий қәдириятлар, фольклор, халық көркем өнериниң өсип-раўажланып, заманагөй өнер дүньясында  жарқырап көринип атырғаны гүўа.

Ғәрезсизликтиң 25 жыллығын байрамлаўға таярлық көрер екенбиз, «Биз кеше ким едик, бүгин ким болдық!» деген сораўға барлық тараўдағы жетискенликлер менен бир қатарда қарақалпақ көркем өнери — қарақалпақ аяқ ойыны­ның бүгинги келбети, табыслары мысал бола алады, деп исеним менен айтамыз.

Гүлистан МАТЯКУБОВА

(АННАҚЛЫЧЕВА),

Қарақалпақстан халық

шайыры, сенатор.

Излеў

Көп оқылған мақалалар

Сыбайлас сайтлар

Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңеси ҳәм Министрлер Кеңесиниң газеталары.
Қарақалпақстан баспасөз ҳәм хабар агентлигинде 2007-жыл 7-февральда дизимге алынған. Гүўалық № 01-001
Developed by TUIT NF